منزلت آنها را مىدانستند چون « فرستاده مسكوى علىالظاهر بازرگان ساده‌اى بيش نبود ولى ايرانيان ملاحظه سياست همجوارى و حقوق همسايگى او را داشتند . » « 1 » اگر اين عبارت مبالغه‌آميز هم باشد بهرحال دربردارنده واقعيتى است ، چون در سال 1670 م . سياح هلندى ژان استرويس مىنويسد كه « بهتر است به‌جاىاينكه كالاهاى خود را از راه زمينى اسميرنه حمل كنيم از طريق ولگا به آرخانگل و از آنجا به هلند ببريم چون داراى منافع زيادى است ولى راه خشكى اسميرنه خطرات زيادى دارد . » تجارت ارمنيان با روسيه از اواسط اين قرن به بعد ، جز دوره لاينقطع وحشتبار شورش قزاقهاى تحت رهبرى استنكارازين در بين سالهاى 1664 م . و 1671 م . با تشويق و حمايت روسيه افزايش يافت . واسطه‌هاى اصلى اين تجارت را ارمنيان تشكيل داده بودند . پيشتر به اهميت هشتر خان به عنوان يك پايگاه بين‌المللى تجارى اشاره كرديم و نيز تلاشهاى آنتونى جنكينسن را در اواسط سده شانزدهم به منظور گشايش باب تجارت اروپا و ايران را از ولگا برنگريستيم . به همين دليل است كه دلاواله به منافع حاصله از اين راههاى زمينى نسبت به راههاى دريائى تأكيد ورزيده و سفير روسيه هم در سال 1622 م . از آن دفاع كرده است . دلاواله مىنويسد : « اگر تجار مسكوى اين مسأله را در نظر داشته باشند و براى ايجاد تسهيلات مذاكراتى انجام دهند مسلما منافع زيادى بدست خواهند آورد ( دست‌كم در آغاز آن ) و من معتقدم كه كاملا براى انگليسىها مقدور است كه از اين راه بدون مخاطرات جنگ باب تجارت را با مسكوى باز كنند « 2 » . » ارمنيان هم آمادگى كامل براى سهيم شدن در تجارت ايران به روسيه داشتند چون نه‌فقط با مناطق مرزى دو كشور داراى روابط محلى بودند ، بلكه از اواخر سده پانزدهم كمابيش در تجارت و امور بازرگانى مسكو درگير شده بودند . فعاليتهاى آنها با سياست تهاجمى ايوان چهارم افزايش يافت و شكست خانات كازان از ايوان چهارم درآمدى بر ايجاد روابط او با مراكز تجارى آسياى مركزى بود . بعدها مشكلات درونى روسها مانعى بر سر راه اين پيشرفت شد امّا تجارت بين ايران و روسيه بر اثر امنيت راههاى حوضه درياچه خزر و ولگا توسعه يافت . گزارش‌هاى همزمان ، مخاطرات سفر در اين مناطق را چندان عظيم برآورد نكرده‌اند . با اينكه بازرگانان ارمنى در زمان سلطنت شاه عباس اول در بازارهاى هشترخان مستقر شده بودند ، ولى گويا حمايت روسيه از آنها در نيمه دوم اين قرن ظاهر شده است . روسيه پس از فتح

--> ( 1 ) - شاردن ، جلد 3 ، ص 171 . ( 2 ) - دلاواله ، جلد 2 بخش 2 ص 522 ، نامه شماره 18 از كشتى وال ( The whale ) ، 18 ژوئن 1623 م .